1. Giriş
Uluslararası göç hareketlerinde yaşanan küresel ve bölgesel dönüşümler ile birlikte Türk yabancılar hukukunda da önemli yapısal değişiklikler meydana gelmiştir. Özellikle 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun yürürlüğe girmesi sonrasında, yabancıların Türkiye’de çalışma usul ve esaslarını düzenleyen mevzuatın güncel ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Bu kapsamda, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu yürürlüğe konulmuş; uzun yıllar uygulama alanı bulan 4817 sayılı Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanun ise yürürlükten kaldırılmıştır.
Yeni düzenlemenin temel amacı; uluslararası işgücüne ilişkin politikaların belirlenmesi, uygulanması ve denetlenmesi ile yabancılara verilecek çalışma izinleri ve çalışma izni muafiyetlerine ilişkin usul ve esasların hukuki zemine oturtulmasıdır. Bunun yanında, yetki paylaşımı, idari sorumluluklar ve yabancı işgücüne ilişkin hak ve yükümlülüklerin de sistematik bir şekilde düzenlenmesi hedeflenmiştir.
Kanunun uygulama alanı oldukça geniş tutulmuştur. Türkiye’de çalışmak amacıyla başvuruda bulunan ya da fiilen çalışan yabancılar; bir işveren yanında mesleki eğitim almak isteyenler; staj yapmak amacıyla Türkiye’de bulunan kişiler, geçici süreyle hizmet sunumu gerçekleştiren sınır ötesi hizmet sağlayıcıları ile yabancı çalıştıran gerçek ve tüzel kişiler kanun kapsamına dahil edilmiştir. Bunun yanı sıra çalışma izninden muaf tutulan yabancılar da düzenleme kapsamında yer almaktadır.
Uluslararası İşgücü Kanunu’nun merkezinde yer alan en önemli kavramlardan biri “uluslararası işgücü politikasıdır. Bu politika belirlenirken; uluslararası işgücü hareketliliği, bölgesel gelişmeler, istihdam piyasasındaki değişimler, ekonomik konjonktür, kalkınma planları, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler, ikili ilişkiler ile kamu düzeni, kamu güvenliği ve kamu sağlığı gibi unsurlar dikkate alınmaktadır.
Aşağıda, yürürlükte bulunan mevzuat çerçevesinde yabancıların Türkiye’de çalışma hakkı elde etmelerine ilişkin temel esaslar ile çalışma izni süreçleri ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.
2. Çalışma Alanındaki Sınırlamalar
Türkiye’de yabancıların çalışma hakları sınırsız olmayıp belirli ölçütler doğrultusunda sınırlandırılabilmektedir. Çalışma izinleri; tarım, sanayi ve hizmet sektörleri bakımından, belirli meslekler veya işkolları yönünden ya da coğrafi bölge esas alınarak süreli şekilde düzenlenebilmektedir. Bu sınırlamaların belirlenmesinde iş piyasasının durumu, sektörel ihtiyaçlar ve ekonomik koşullar etkili olmaktadır.
Bunun yanında bazı meslek ve faaliyet alanları münhasıran Türk vatandaşlarına özgülenmiştir. Dolayısıyla yabancıların bu alanlarda çalışmaları hukuken mümkün değildir. Yabancılara kapalı olan meslek ve iş kolları arasında; diş hekimliği, eczacılık, veterinerlik, avukatlık, noterlik, özel hastanelerde sorumlu müdürlük, özel veya kamu kuruluşlarında güvenlik görevliliği, gümrük müşavirliği ve turist rehberliği gibi meslekler bulunmaktadır. Ayrıca kara sularında balıkçılık, dalgıçlık, kaptanlık, çarkçılık, tayfalık ve çeşitli denizcilik faaliyetleri de yalnızca Türk vatandaşları tarafından yürütülebilmektedir.
3. Çalışma İznine İlişkin Temel İlkeler
3.1. Çalışma İzninde Yetki ve Yükümlülük
Çalışma izni; uluslararası işgücü politikası esas alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından düzenlenen ve yabancıya Türkiye’de çalışma ile ikamet hakkı sağlayan resmi bir izin belgesidir.
Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler veya kanun hükümleri gereğince çalışma izninden muaf tutulan kişiler hariç olmak üzere, Türkiye’de çalışacak yabancıların çalışma izni alması zorunludur.
Uygulamada özellikle şirket ortağı veya yönetim kurulu üyesi konumundaki yabancıların ayrıca çalışma izni alıp almayacağı tartışma konusu olmuştur. Uluslararası İşgücü Kanunu bu hususu açık şekilde düzenlemiştir. Buna göre; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca kurulan limited şirketlerde şirket ortağı olan müdürler, anonim şirketlerde ortak sıfatını taşıyan yönetim kurulu üyeleri ile sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde yönetici konumundaki komandite ortakların çalışma izni alarak faaliyet göstermeleri mümkündür.
4. Çalışma İzni Türleri
4.1. Süreli Çalışma İzni
Çalışma izni başvurusunun olumlu değerlendirilmesi halinde verilen ilk izin, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak kaydıyla en fazla bir yıl için düzenlenmektedir. Aynı işveren yanında çalışmanın devam etmesi durumunda ilk uzatma başvurusunda iki yıla kadar, sonraki uzatmalarda ise üç yıla kadar izin verilebilmektedir.
Farklı bir işveren yanında çalışmak amacıyla yapılan başvurular ise ilk başvuru niteliğinde kabul edilmektedir. Kanunda açık bir isimlendirme bulunmamakla birlikte uygulamada bu izin türü “süreli çalışma izni” olarak ifade edilmektedir.
4.2. Süresiz Çalışma İzni
Türkiye’de uzun dönem ikamet iznine sahip olan veya en az sekiz yıl süreyle kanuni çalışma izniyle çalışan yabancılar süresiz çalışma izni için başvuruda bulunabilmektedir.
Ancak bu şartların sağlanması, iznin otomatik olarak verileceği anlamına gelmemektedir. İdare, başvuruyu ayrıca değerlendirmektedir. Süresiz çalışma izni sahibi yabancılar, uzun dönem ikamet izninin sağladığı haklardan yararlanabilmektedir.
4.3. Bağımsız Çalışma İzni
Türkiye’de kendi nam ve hesabına çalışmak isteyen profesyonel meslek mensubu yabancılar bağımsız çalışma izni alabilmektedir.
Profesyonel meslekler; uzmanlık bilgisi, ileri düzey eğitim, etik kurallara bağlılık ve sürekli mesleki gelişim gerektiren faaliyet alanlarıdır. Bu nedenle bağımsız çalışma izni değerlendirilirken yabancının eğitim düzeyi, mesleki tecrübesi, bilimsel ve teknolojik katkısı ile ekonomik etkisi dikkate alınmaktadır. Yabancı şirket ortağı ise sahip olduğu sermaye payı da değerlendirme kriterleri arasında yer almaktadır.
Bunun yanında, Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulu’nun önerileri doğrultusunda Bakanlık tarafından ek değerlendirme ölçütleri belirlenebilmektedir.
4.4. Turkuaz Kart
Uluslararası İşgücü Kanunu’nun en dikkat çekici yeniliklerinden biri “Turkuaz Kart” uygulamasıdır.
Turkuaz Kart; akademik alanda uluslararası başarı elde etmiş kişilere, bilim, teknoloji ve sanayi alanında Türkiye bakımından stratejik öneme sahip çalışmaları bulunan yabancılara ya da yatırım, ihracat ve istihdam kapasitesiyle ülke ekonomisine önemli katkı sağlayan nitelikli yabancılara verilmektedir.
Başvurular değerlendirilirken yabancının eğitim seviyesi, mesleki deneyimi, bilimsel katkıları, yatırım kapasitesi ve ekonomik etkileri göz önünde bulundurulmaktadır. Ayrıca Bakanlık tarafından belirlenen özel kriterler de dikkate alınmaktadır.
Turkuaz Kart uygulamasında ilk üç yıl “geçiş süreci” olarak kabul edilmektedir. Bu dönemde Bakanlık, yabancıdan veya işverenden faaliyetlere ilişkin bilgi ve belge talep edebilmektedir. Geçiş süresinin olumlu şekilde tamamlanması halinde kalıcı statüye geçiş mümkündür. Ancak bunun için yabancının ayrıca başvuruda bulunması gerekmektedir. Başvurunun, geçiş süresinin sona ermesinden önce yapılması zorunludur; aksi halde kart geçerliliğini kaybetmektedir.
Geçici koruma statüsündeki yabancılar ise Turkuaz Kart sisteminden yararlanamamaktadır.
5. Çalışma İzni Muafiyeti
Türk hukukunda bazı yabancılar çalışma izni alma yükümlülüğünden muaf tutulmuştur.
Türkiye’de ikamet etmeyen anonim şirket yönetim kurulu üyeleri, diğer şirketlerde yönetici sıfatı taşımayan ortaklar ve belirli süreyi aşmayan sınır ötesi hizmet sunucuları çalışma izni muafiyetinden yararlanabilmektedir.
Bunun dışında aşağıdaki kişiler de çalışma izninden muaftır:
- Yabancı devletlerin Türkiye’deki diplomatik ve konsüler temsilciliklerine bağlı okul, kültür kurumu ve dini kuruluşlarda görev yapan yabancılar,
- Diplomatik temsilciliklerde görev yapan diplomatik personel, konsolosluk memurları ile idari ve teknik personel,
- Türkiye’de faaliyet gösteren uluslararası kuruluşlarda görev yapan kişilerin özel hizmetinde çalışan yabancılar.
Çalışma izni muafiyeti, her ne kadar klasik anlamda bir çalışma izni türü sayılmasa da belirli başvuru prosedürlerine ve belge düzenlenmesine tabidir. Bunun yanında, muafiyet kapsamında geçirilen süreler uzun dönem ikamet veya süresiz çalışma izni hesabında dikkate alınmamaktadır.
Başvurular; yurt içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına, yurt dışında ise Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilikleri veya başkonsolosluklarına yapılabilmektedir.
6. Çalışma İzni Başvurusu ve Değerlendirilmesi
6.1. Başvuru Süreci
Çalışma izni başvuruları hem Türkiye’den hem de yurt dışından yapılabilmektedir. Yurt içi başvuruları doğrudan Bakanlığa; yurt dışı başvuruları ise yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk dış temsilciliklerine yapılmaktadır.
Başvurular değerlendirilirken uluslararası işgücü politikası, ilgili kamu kurumlarının görüşleri ve çalışma izni puanlama sistemi dikkate alınmaktadır. Kural olarak değerlendirme süreci otuz gün içerisinde tamamlanmaktadır.
Bazı yabancı grupları bakımından başvuruların Dışişleri Bakanlığı aracılığıyla yapılması mümkündür. Özellikle diplomatik temsilciliklerle veya uluslararası kuruluşlarla bağlantılı yabancılar açısından bu usul uygulanmaktadır.
3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu kapsamında çalışacak yabancılar ise başvurularını Ticaret Bakanlığı aracılığıyla gerçekleştirmektedir.
6.2. Ön İzin Sistemi
Bazı meslek alanlarında çalışma izni verilmeden önce ilgili kurumlardan uygun görüş alınması zorunludur. Bu uygulama “ön izin” olarak adlandırılmaktadır.
Sağlık sektöründe çalışacak yabancılar için Sağlık Bakanlığı’ndan; eğitim alanında çalışacak kişiler için Millî Eğitim Bakanlığı’ndan; öğretim elemanları için Yükseköğretim Kurulu’ndan; Ar-Ge merkezlerinde çalışacak yabancılar için ise ilgili Bakanlıktan uygun görüş alınması gerekmektedir.
Ön izin şartı yalnızca ilk başvurularda değil, çalışma izni uzatma başvurularında da aranmaktadır.
6.3. Başvurunun Reddedilmesi
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, belirli şartların varlığı halinde çalışma izni başvurularını reddedebilmektedir.
Başlıca ret nedenleri şunlardır:
- Türkiye’nin işgücü politikalarına aykırılık,
- Sahte veya yanıltıcı belge sunulması,
- Türk vatandaşı yerine yabancı çalıştırılmasının haklı görülmemesi,
- Yabancılara yasaklanan mesleklerde çalışma talebi,
- Mesleki yeterlilik eksikliği,
- Değerlendirme kriterlerinin karşılanmaması,
- Kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından sakınca bulunması,
- Başvurunun süresinde yapılmaması veya eksik belgelerin tamamlanmaması.
Yabancı öğretim elemanları bakımından ise bazı değerlendirme kriterleri uygulanmamaktadır. Bu husus, yükseköğretim alanındaki özel düzenlemeler nedeniyle kanunda ayrıca hükme bağlanmıştır.
6.4. Çalışma İzninin ve Muafiyetin İptali
Çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti belirli durumlarda Bakanlık tarafından iptal edilmektedir.
İptal sebepleri arasında şunlar yer almaktadır:
- Yabancı veya işverenin talebi,
- Yabancının izin başlangıcından itibaren altı ay içinde Türkiye’ye giriş yapmaması,
- Pasaport geçerlilik süresinin sona ermesi,
- İznin amacı dışında kullanılması,
- Çalışmanın sona ermesi,
- Sahte belge kullanımının sonradan tespiti,
- Kamu düzeni veya güvenliği bakımından sakınca oluşması,
- Yabancının uzun süre Türkiye dışında kalması.
7. İstisnai Çalışma İzni Uygulamaları
Uluslararası İşgücü Kanunu, bazı yabancı grupları bakımından çalışma izni süreçlerinde istisnai hükümler öngörmektedir.
Bu kapsamda;
- Nitelikli işgücü,
- Nitelikli yatırımcı,
- Türkiye’de proje bazlı çalışan yabancılar,
- Türk soylu kişiler,
- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları,
- Avrupa Birliği üyesi ülke vatandaşları,
- Uluslararası koruma kapsamındaki yabancılar,
- Türk vatandaşı ile evli yabancılar,
- Diplomatik dokunulmazlığı bulunmayan yabancı temsilcilik çalışanları,
- Uluslararası düzeyde başarı sahibi bilim, sanat veya spor insanları istisnai çalışma izni uygulamalarından yararlanabilmektedir.
8. Doğrudan Yabancı Yatırımlarda Yabancı Personel İstihdamı
Türkiye’de doğrudan yabancı yatırımların teşvik edilmesi amacıyla “kilit personel” statüsündeki yabancılar için kolaylaştırılmış çalışma izni sistemi öngörülmüştür.
Şirket yönetiminde üst düzey görev yapan yöneticiler, şirketin teknik bilgi ve yönetim süreçleri bakımından kritik öneme sahip personeller ile irtibat bürolarında görev yapan yetkili kişiler bu kapsamda değerlendirilmektedir.
9. Yabancı Öğrencilerin Çalışma Hakkı
Türkiye’de öğrenim gören ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencileri belirli koşullarla çalışma hakkına sahiptir.
Ön lisans ve lisans öğrencileri ancak ilk eğitim yılını tamamladıktan sonra çalışma izni alabilmektedir. Lisansüstü öğrenciler için ise bu şart aranmamaktadır.
Çalışma izni alan yabancı öğrenciler bakımından ayrıca ikamet izni alınmasına gerek bulunmamaktadır.
Bir yıl içerisinde çalışma izni başvurusu yapılmaması halinde yabancı mezunların çalışma hakkını tamamen kaybettikleri sonucuna varılmamalıdır. Bu durumda başvurular genel hükümler çerçevesinde değerlendirilmektedir.
10. Mavi Kart Sahiplerinin Çalışma Hakkı
Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni almak suretiyle vatandaşlıktan ayrılan kişiler ile bunların üçüncü dereceye kadar altsoylarına verilen Mavi Kart, sahiplerine çalışma izni almaksızın Türkiye’de çalışma imkânı sağlamaktadır.
Ancak bu kişiler, kamu hukuku rejimine tabi asli ve sürekli kamu hizmetlerinde görev alamamaktadır. Bununla birlikte işçi, sözleşmeli personel veya geçici personel olarak çalışabilmeleri mümkündür.
11. Çalışma İzni Olmaksızın Çalışma ve Çalıştırma
Türk hukukunda yabancıların kayıt dışı çalıştırılmasının önlenmesi önemli bir kamu politikası olarak kabul edilmektedir.
Bu kapsamda denetim yetkisi;
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişlerine,
- Sosyal Güvenlik Kurumu müfettişlerine,
- Sosyal güvenlik denetmenlerine
verilmiştir.
Ayrıca kolluk kuvvetleri ile diğer kamu kurumlarının denetim elemanları da tespit ettikleri izinsiz çalışma durumlarını Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür.
İzinsiz çalıştığı tespit edilen yabancılar ile bunları çalıştıran işverenler hakkında idari para cezası uygulanmakta; yabancılar bakımından ayrıca sınır dışı işlemleri gündeme gelebilmektedir.
12. Çalışma İzni İçin Online Başvuru Süreci
Çalışma izni ve çalışma izni muafiyeti başvuruları elektronik ortam üzerinden gerçekleştirilmektedir.
Başvurular e-Devlet sistemi veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın internet sitesi aracılığıyla yapılabilmektedir. Bağımsız çalışma izni hariç olmak üzere başvurular işveren ya da yetkilendirilmiş vekil aracılığıyla gerçekleştirilmektedir.
Elektronik başvuru süreci genel olarak şu aşamalardan oluşmaktadır:
- e-Devlet erişim şartlarının sağlanması,
- Sisteme giriş yapılması,
- İşveren kaydının oluşturulması,
- Yabancıya ait bilgilerin sisteme girilmesi,
- Belgelerin ve biyometrik fotoğrafın yüklenmesi,
- Elektronik imza ile başvurunun tamamlanması.
Elektronik sisteme geçilmesiyle birlikte KEP adresi kullanımı da zorunlu hale gelmiştir.
13. Çalışma İzni Başvurusu İçin Gerekli Belgeler
Çalışma izni başvurularında hem yabancı çalışan hem de işveren tarafından belirli belgelerin hazırlanması gerekmektedir.
Yabancıdan istenen temel belgeler şunlardır:
- İş sözleşmesi,
- Pasaport sureti,
- Diploma veya geçici mezuniyet belgesi,
- Biyometrik fotoğraf,
- İkamet izni belgesi.
İşveren tarafından hazırlanması gereken belgeler ise şunlardır:
- Türkiye Ticaret Sicil Gazetesi,
- Bilanço ve kar-zarar tablosu,
- Faaliyet belgesi,
- Gerekli hallerde ön izin belgeleri,
- Ruhsat ve faaliyet izinleri.
Özel eğitim kurumları, sağlık kuruluşları, turizm işletmeleri ve Ar-Ge merkezleri bakımından ayrıca ilgili kurumlardan alınmış özel izin belgeleri de talep edilmektedir.
Uygulama Yönetmeliği’nin 15. maddesi uyarınca Bakanlık tarafından talep edilen belgelerin elektronik sistem üzerinden yüklenmesi yeterlidir; ayrıca fiziki olarak gönderilmelerine gerek bulunmamaktadır.